Y chwiorydd Davies

Treftadaeth ddiwylliannol Gregynog yn ystod cyfnod teulu’r Davies

Roedd gan y teulu Davies arian a chydwybod gymdeithasol.. Daeth yr arian gan y David Davies cyntaf, a ddechreuodd ei yrfa fel llifiwr coed i lawr a daeth yn un o entrepreneuriaid Fictoraidd mawr Cymru, gan adeiladu rheilffyrdd, rhedeg pyllau glo, ac adeiladu Doc y Barri. Bu’n AS Ceredigion am nifer o flynyddoedd, a bu’n un o aelodau cyntaf Cyngor Sir Drefaldwyn. Ond roedd hefyd yn ddyngarwr – er enghraifft rhoddodd lawer iawn o arian i helpu sefydlu Prifysgol Cymru yn y 1870au. Bu farw yn 1890 gan adael ffortiwn fawr i’w deulu. Pan fu farw ei fab Edward yn gynnar, trosglwyddwyd y ffortiwn hwn i’w ŵyr a’i wyresau, David, Gwendoline a Margaret.

Roedd y tri Davies ifanc yn ymwybodol iawn eu bod yn ddyledus iawn i lafur y Cymry cyffredin, ac yn eithaf cynnar daethant i deimlo bod dyletswydd arnynt i ’roi rhywbeth yn ôl’. Erbyn diwedd y Rhyfel Mawr roedden nhw eisoes wedi rhoi symiau mawr o arian i ystod o achosion da – i Brifysgol Cymru (fe wnaethant noddi Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol gyntaf erioed Aberystwyth, er enghraifft), i adeiladu ysbytai a sanatoria ar gyfer dioddefwyr y diciâu, i achub artistiaid o Wlad Belg rhag yr Almaenwyr oedd yn fygythiad cynyddol. Daeth David Davies yn AS Rhyddfrydol Sir Drefaldwyn, gwasanaethodd dan Lloyd George yn y rhyfel ac yn ddiweddarach cyfrannodd yn angerddol at y mudiad i greu Cynghrair y Cenhedloedd.

Y chwiorydd Davies.

Os oedd David yn ymddiddori mewn gwleidyddiaeth yna roedd Gwen a Margaret – a fyddai wastad yn cael ei hadnabod fel Daisy – yn angerddol dros y celfyddydau. Hyd yn oed cyn y rhyfel roedden nhw wedi dechrau casglu paentiadau a gweithiau celf eraill, yn enwedig yr Argraffiadwyr a’r ôl-argraffiadwyr Ffrengig – er enghraifft Monet, Renoir, Cezanne, Pissarro, Sisley, Morisot – a rhaid i ni gofio bod hyn rhywbeth beiddgar iawn yn 1910! Dyn o’r enw Hugh Blaker, a oedd yn frawd i diwtor y chwiorydd, oedd eu cynghorydd . Roedd Gwen hefyd yn gerddor talentog, ac roedd cerddoriaeth yn bwysig iawn i’r ddwy chwaer.

Yn ystod y rhyfel roedd y chwiorydd wedi treulio amser ar y ffrynt yn rhedeg ffreutur i filwyr Ffrengig, ac felly wedi bod yn dystion eu hunain i ddioddefaint ofnadwy y milwyr. Fe gollon nhw hefyd ddau gefnder – oedd hefyd yn ffrindiau agos – y naill yn Gallipoli a’r llall ym Mhalesteina. Yn ystod y blynyddoedd hynny y daeth Gwen a Daisy, gyda chefnogaeth eu ffrind Dora Herbert-Jones, i deimlo bod yn rhaid iddynt wneud rhywbeth dros y milwyr Cymreig a oedd yn dychwelyd o’r ffosydd ar ôl y rhyfel – nid yn unig i ddarparu gwaith iddyn nhw ond hefyd i ehangu eu gorwelion a chyfoethogi eu bywydau trwy gynnig brofiad celfyddydol a cherddorol iddynt. Roedd hefyd canfyddiad o’r angen i wella safonau celf, dylunio a chrefftwaith yng Nghymru – roedd hi’n gyfnod y mudiad Celf a Chrefft wedi’r cyfan. Does dim dwywaith i’r chwiorydd Davies gael eu dylanwadu gan syniadau William Morris yr oedd adlais ei eiriau yng ngweledigaeth Gwendoline ei hun ar gyfer Gregynog.

Rhaid i Gregynog fod yn brydferth, ond prydferthwch symlrwydd a defnyddioldeb.

— Gwendoline Davies

Yn 1919 prynodd y chwiorydd Davies blasty Gregynog gyda bwriad annelwig o’i droi’n ganolfan gelf a chrefft i Gymru, gyda chrochenwaith, gwehyddu, gwneud dodrefn ac argraffu cain yn bosibiliadau. Ni wireddwyd yr un o’r dyheadau hyn, ac eithrio argraffu.

Gwasg Gregynog

Rhwng 1923 a 1940 cyhoeddodd Gwasg Gregynog nifer cyfyngedig o 42 o lyfrau cain, sy’n dal i gael eu hystyried yn rhai o’r goreuon o’u math o’r cyfnod. Ysgythrwr pren cain oedd Rheolwr cyntaf y Wasg, Robert Maynard, a daeth y llyfrau’n enwog am ansawdd eu darluniau ysgythriadau pren.

Yn ddiweddarach cynhyrchodd ysgythrwyr pren eithriadol eraill, fel Blair Hughes-Stanton, Gertrude Hermes ac Agnes Miller Parker waith gwych hefyd ar gyfer llyfrau Gwasg Gregynog – gallwch weld enghreifftiau o’r gwaith mewn fframiau y coridor sy’n arwain at yr ystafell fwyta y tu ôl i’r ystafell gerddoriaeth.

Yn y 1920au a’r 30au y gwelwyd oes aur ysgythru pren, a bu rhai o’r ymarferwyr gorau yn gweithio i’r Wasg. Roedd y rhwymwr, George Fisher, hefyd yn grefftwr heb ei ail.

 

Cerddoriaeth yng Ngregynog

Nid oedd y chwiorydd Davies wedi bod yng Ngregynog am hir cyn iddynt droi ystafell filiards yr Arglwydd Joicey yn ystafell gerddoriaeth, gosod organ Rothwell a adeiladwyd yn arbennig a ffurfio Côr Gregynog, yn bennaf o weithwyr yr ystâd a’u teuluoedd.

Felly daeth cerddoriaeth yn un arall o motiffau diffiniol Gregynog rhwng y rhyfeloedd. Eu dylanwad cerddorol mwyaf oedd dylanwad Henry Walford Davies, Athro Cerddoriaeth yn Aberystwyth a Chyfarwyddwr Cyngor Cerdd Cymru, a ariannwyd i raddau helaeth gan y chwiorydd Davies.

Rhwng 1932 a 1938 cynhaliwyd Gŵyl Cerddoriaeth a Barddoniaeth flynyddol o yma, dan arweiniad Walford Davies neu Syr Adrian Boult, gydag Elgar, Vaughan Williams a Gustav Holst ymhlith yr ymwelwyr – heb sôn am George Bernard Shaw a’i wraig Charlotte, Joyce Grenfell a llawer o enwau nodedig eraill.

Joyce Grenfell a’i ffrindiau yng Ngregynog.

 

Casgliad Davies – Celf yng Ngregynog

Rhaid bod mynychu un o’r gwyliau hyn yn cynnig profiad rhyfeddol o wrando ar gerddoriaeth, gyda phaentiadau’r Argraffiadwyr o’ch cwmpas. Daeth y chwiorydd â’u casgliad celf i Gregynog gyda nhw. Crogai ‘La Parisienne’ Renoir yn y neuadd flaen. Roedd alaw dŵr Monet a chasgliad o waith Cezanne yn crogi yn yr Ystafell Gerdd.

Yr Ystafell Gerdd yn y 1930au gyda phaentiadau Argraffiadol o amgylch y waliau.

 

Cymeriadau enwog yng Ngregynog

Agwedd hynod arall ar Gregynog yn ystod oes y chwiorydd Davies oedd y cysylltiad â materion cyhoeddus. Cyfaill agosaf y chwiorydd – math o ‘ffigur tadol’ mewn gwirionedd – oedd Thomas Jones CH, gwas sifil a oedd wedi gwasanaethu dan Lloyd George a Mr Baldwin, ac a oedd yn ymgynghorydd agos i frawd y chwiorydd Davies, David a ddaeth yn farwn Davies 1af yn 1932.

Prime Minister Stanley Baldwin at Gregynog.

Roedd Tom Jones y tu ôl i lawer o fentrau a oedd yn ymwneud ag addysg oedolion, a oedd yn bwnc llosg ganddo. Ef oedd sylfaenydd Coleg Harlech er enghraifft, ac yn ddiweddarach tua diwedd yr Ail Ryfel Byd bu’n rhan o lansiad y Pwyllgor Annog Cerddoriaeth a’r Celfyddydau, a fyddai’n arwain maes o law at sefydlu Cyngor Celfyddydau Prydain Fawr.

Mae’n ymddangos mai’r cysylltiad hwn â Tom Jones, ynghyd â haelioni parhaus y teulu Davies tuag at lawer o wahanol sefydliadau elusennol, a arweiniodd at ddefnyddio Gregynog fel lleoliad ar gyfer rhaglen flynyddol brysur o gynadleddau gan gynnwys sefydliadau fel Undeb Cynghrair y Cenhedloedd – sef prif ddiddordeb yr Arglwydd Davies – Pwyllgor Addysgu Ymgynghorol Cyngor Cenedlaethol Cymru – Cynhadledd y Gwasanaeth Gwirfoddol Rhyngwladol – Clybiau Merched yng Nghymru – Cynhadledd Gwasanaethau Gwirfoddol Rhyngwladol – Cynhadledd Ardaloedd Trallodus De Cymru a Mynwy ar Adfywiad Cymdeithasol – mae’n amlwg bod cydwybod gymdeithasol y chwiorydd Davies yn parhau i fod yn bwysig iddynt.

Cawn yr argraff y byddai llawer o’r cynadleddau hynny, pe bydden nhw’n cael eu cynnal y dyddiau hyn, wedi’u lleoli yng Nghaerdydd. Ond yn ystod y 1920au a’r 30au doedd ’na ddim Swyddfa Gymreig, heb sôn am Senedd. Roedd hi’n 1955 cyn i Gaerdydd gael ei dynodi’n brifddinas Cymru. Yn Llundain yr ymdriniwyd â materion Cymreig yn bennaf – felly o edrych yn ôl, roedd y cyfarfodydd a’r cynadleddau a gynhaliwyd yng Ngregynog yn rhoi pwysigrwydd gwleidyddol i’r lleoliad yn ystod y cyfnod hwn, sef nodwedd na roddir sylw iddi’n aml.

 

Y chwiorydd yn mynd i’r Rhyfel

Yn ystod y rhyfel roedd y chwiorydd wedi treulio amser ar y rheng flaen yn rhedeg ffreutur i filwyr Ffrengig, ac felly wedi bod yn dystion eu hunain i ddioddefaint ofnadwy’r milwyr. Fe gollon nhw hefyd ddau gefnder – oedd hefyd yn ffrindiau agos – y naill yn Gallipoli a’r llall ym Mhalesteina.

‘Canteen des Anglaises’ y Chwiorydd Davies – llun o Archifau Teulu Davies.
Gwendoline a Daisy yn Troyes – cantîn.
Dutch children who stayed at Gregynog in 1945-6.

Tynnwyd y llun hwn ar ôl y rhyfel, o un o’r grwpiau o blant o’r Iseldiroedd a arhosodd yng Ngregynog ym 1945-6, y ddwy chwaer â phlentyn yn ei chôl, ond maen nhw’n edrych fel hen wragedd yn y llun mewn gwirionedd, er mai yn eu chwedegau yn unig oedden nhw ar y pryd.

Mae rhai o’r plant hynny wedi ail-ymweld â Gregynog yn oedolion; mae gan bawb straeon i’w hadrodd am ryfeddod bwyd da, dillad gweddus a gwragedd caredig nad oedd ots ganddynt i’r plant redeg i fyny ac i lawr y coridor llawr cyntaf y tu allan i’w hystafelloedd gwely. Mae ganddyn nhw straeon difrifol hefyd i’w hadrodd o’r amodau y cawson nhw eu hachub ohonyn nhw – rhieni a neiniau a theidiau yn marw o newyn, er enghraifft.

  • Become a Friend

    Since 2019 Gregynog has been run by a charitable Trust. Our vision is to be Wales’ most welcoming home for nature and the arts. We have a huge amount of work to do to restore our Grade 1 listed gardens and repair the Grade 2 star listed hall. Our grounds are open to everyone, every day and we are run a varied programme of events from Fairy and Halloween Trails to classical concerts in our Music Room.

    We urgently need support both from volunteers and donations and every little helps so whatever you can do to support Gregynog please do get in touch.