Prif Weinidog Prydain yng Ngregynog

David, Mr Austin, a Mr Baldwin yn plannu “Ffawydd Copr” i goffáu ymweliad Mr Baldwin â Gregynog 1936


Yn 1936 roedd Prif Weinidog Prydain Fawr, Stanley Baldwin, yn teimlo pwysau digwyddiadau gartref a thramor. Trallod cymdeithasol a diwydiannol parhaus yn Ne Cymru a rhannau eraill o’r wlad, y cynnydd mewn cyfundrefnau gwleidyddol newydd yn yr Almaen a’r Eidal, y rhyfel cartref yn Sbaen, cynnwrf cynyddol ym Mhalesteina: roedd yr holl faterion hyn yn cadw Mr Baldwin yn effro’r nos, ac ar ben hynny, roedd y Brenin newydd, Edward VIII, mewn cariad â menyw briod Americanaidd ac yn gwrthod rhoi’r gorau iddi.

Thomas Jones (a adwaenid bob amser fel T.J.), ffrind agos, cynghorydd a hyd yn oed yn ‘ffigur tadol’ i Gwendoline a Margaret Davies o Gregynog, oedd Ysgrifennydd Cabinet Baldwin yn y 1920au, ac arhosodd yn ffrind agos iddo. Ar 24 Gorffennaf 1936 cofnododd T.J. yn ei ddyddiadur fod

Ysgrifenyddion Downing Street yn pryderu am gyflwr iechyd Baldwin. Rydym yn cynllwynio gyda Dawson [Arglwydd Dawson o Penn, ’Meddyg Sefydlog y Brenin’] i’w anfon i ffwrdd ar wyliau. Rwy’n awgrymu Gregynog am y mis cyntaf … Dawson yn gweld Baldwin yn Chequers ac mae’n adfywio’r syniad o fynd i Sir Drefaldwyn ac yn chwilota am fap o ganolbarth Cymru …

Aeth y cynllun yn ei flaen, ac ar 7 Awst ysgrifennodd T.J:

Baldwin, yr Arglwyddes Baldwin a’r forwyn yn cyrraedd Gregynog mewn car o Chequers trwy Cirencester a Tewkesbury, a rwy’n eu cyflwyno i’r chwiorydd Davies. I ffwrdd â ni i Froneirion gan eu gadael yng ngofal Anderson, y bwtler, a Mrs. Herbert Jones. Rwyf wedi trefnu i Geoffrey Fry ddarparu cynnwys seler.

Mae’r nodyn olaf hwn yn ein hatgoffa bod y Chwiorydd yn llwyr-ymwrthod ag alcohol, ac na chafodd cwrw, gwin na’r ddiod gadarn erioed eu gweini yng Ngregynog pan fyddent yn preswylio yno. Honnir bob amser bod T.J. wedi gofyn i Geoffrey Fry, a oedd yn Rheolwr Gyfarwyddwr Harrods ddarparu diodydd ar ran y Prif Weinidog ‘ar sail gwerthu neu ddychwelyd’. Mae’n amlwg o’r nodyn uchod i’r chwiorydd Davies symud i Broneirion, cartref eu llysfam, dros gyfnod y gwyliau, er mwyn gadael y teulu Baldwin i fwynhau llonyddwch Gregynog.

Cafodd Baldwin wyliau digyffro yng Ngregynog, er gwaethaf ymdrechion dirprwyaeth o Dde Cymru i ddod ato i wrthdystio yn erbyn Prydain, yr Almaen ac Eidal yn cyflenwi awyrennau ac arfau rhyfel i Sbaen Ffasgaidd. (Gweler y Manchester Guardian, 17 Awst 1936). Plannodd goeden ar dir Gregynog, coeden nad ydym, yn anffodus, erioed wedi gallu ei hadnabod, os yn wir y goroesodd o gwbl.

Ar 13 Awst ysgrifennodd Baldwin at T.J. o Gregynog:

Dyma wlad! Dyma heddwch! Dyma aer iachusol! Rwyf i’n ymdrochi yn yr ysbryd Cymreig os na wnaf i araith hyfryd amdanynt ryw ddydd, fe fwytâf fy het … Rwy’n dawel hapus ac yn poeni dim ond yn achlysurol …

Ymwelodd â ffrindiau lleol a threuliodd amser yng Ngwasg Gregynog.

Dywedais wrth y rhwymwr [George Fisher], Hoffwn pe gallem newid lle ond roedd yn ymddangos yn fodlon ar ei alwedigaeth hyfryd ei hun.

Aeth ymlaen:

Rwy’n credu bod Mr Anderson yn hoffi tywallt gwin: mae’n cofleidio ei boteli ac yn cynnig y gwin i mi yn ddiwyd. Rwy’n ei chael yn anodd cael unrhyw ddŵr ganddo, ond rwyf o’r diwedd wedi gallu ei annog i gadw jwg o ddŵr a gwydrau ar dap yn un o’r ystafelloedd i lawr y grisiau.

Does dim cofnod o faint o gynnwys ’seler’ Geoffrey Fry’ a ddychwelwyd i Harrods o Gregynog ar ôl ymweliad y Prif Weinidog.

O fewn wythnosau roedd T.J. ei hun yn gorffwys yn ei wely mewn sanatoriwm yn yr Alpau, ond erbyn diwedd mis Awst bu’n gwmni i gyn-gydweithiwr heriol arall, sef David Lloyd George, ar ymweliad â’r Almaen i gwrdd â Herr Hitler … Ond stori arall yw honno. Ni chyfarfu â Stanley Baldwin eto tan 17 Medi, pan ddisgrifiodd Baldwin ei amser yng Ngregynog fel “gwyliau mwyaf heddychlon fy mywyd.” Cyfaddefodd ei fod yn llawer gwell; Roedd Gregynog wedi bod yn ddechrau perffaith “Nawr rwy’n gweld y byddaf wrthi’n ysgwyddo pethau eto yn fuan.”

Ymysg y “pethau” y byddai Mr Baldwin yn eu hysgwyddo cyn hir oedd Ymddiorseddiad Brenin Edward y VIII. Ymddeolodd Baldwin fel Prif Weinidog y flwyddyn ganlynol, a chafodd ei olynu gan Neville Chamberlain. Bu farw yn 1947.

Yn ddiweddarach yn y 1930au, roedd Loyd Haberly, y bardd Americanaidd a oedd yn Rheolwr Gwasg Gregynog am gyfnod byr, yn cofio ‘Mr Anderson’, y bwtler’:

Roedd deuddeg neu bedair ar ddeg o forwynion mewn gwisgoedd o wlanen goch, ac Anderson, y bwtler, hefyd, dyn hirdrwyn ar ei ben ei hun gyda sbectol ag ymylon corn, yn bresennol ar y bwrdd uchaf. Byddai bob amser yn taro bys ei droed ar rywbeth, ac felly byddai’n dod i mewn ag ystum plygu ymlaen. Roedd wastad yn adennill ei gydbwysedd cyn iddo ollwng yr hambwrdd.

  • Become a Friend

    Since 2019 Gregynog has been run by a charitable Trust. Our vision is to be Wales’ most welcoming home for nature and the arts. We have a huge amount of work to do to restore our Grade 1 listed gardens and repair the Grade 2 star listed hall. Our grounds are open to everyone, every day and we are run a varied programme of events from Fairy and Halloween Trails to classical concerts in our Music Room.

    We urgently need support both from volunteers and donations and every little helps so whatever you can do to support Gregynog please do get in touch.